توافق هستهای جدید آمریکا و عربستان، بار دیگر پرسشهای قدیمی درباره آینده امنیت خاورمیانه را زنده کرده است؛ توافقی که امکان غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان را مطرح میکند و نگرانیها از آغاز رقابت هستهای منطقهای را افزایش داده است.
توافقی که معادلات امنیتی منطقه را تغییر میدهد
دولت دونالد ترامپ با امضای یک توافق ۳۰ ساله برای انتقال فناوری هستهای غیرنظامی آمریکا به عربستان سعودی، یکی از حساسترین پروندههای امنیتی خاورمیانه را وارد مرحلهای تازه کرده است. مهمترین بخش این توافق، امکان ایجاد تأسیسات داخلی غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان تحت نظارت آمریکا است؛ اقدامی که میتواند قواعد سنتی واشنگتن درباره انتقال فناوری هستهای را تغییر دهد.
این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که اسرائیل سالها مدعی بود دستیابی ایران به توانایی ساخت سلاح هستهای میتواند به یک دومینوی اشاعه هستهای در منطقه منجر شود. اکنون نگرانی اصلی این است که همین روند، نه از مسیر ایران، بلکه از مسیر یک متحد نزدیک آمریکا در خلیج فارس آغاز شود.
توافق جدید برای دولت بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، که همواره بر خطر گسترش فناوری هستهای در خاورمیانه تأکید کرده، یک تحول پیچیده محسوب میشود؛ بهویژه آنکه این توافق برخلاف چارچوب مذاکرات پیشین دولت بایدن، الزاماً با یک توافق عادیسازی روابط میان عربستان و اسرائیل همراه نیست.
پایان محدودیتهای سختگیرانه هستهای آمریکا؟
واشنگتن تأکید کرده است که برنامه هستهای عربستان ماهیتی غیرنظامی خواهد داشت و نظارت آمریکا مانع از انحراف آن به سمت اهداف نظامی میشود. دونالد ترامپ نیز اعلام کرده است که در این توافق «هیچ غنیسازیای وجود نخواهد داشت».
اما منتقدان معتقدند تجربه توافقهای گذشته نشان میدهد صرف نظارت سیاسی نمیتواند همه نگرانیها را برطرف کند.
در سال ۲۰۰۹، زمانی که دولت باراک اوباما توافق هستهای غیرنظامی با امارات متحده عربی را امضا کرد، آمریکا محدودیتهای سختی برای غنیسازی داخلی و بازفرآوری سوخت مصرفشده اعمال کرد؛ چارچوبی که بعدها به «استاندارد طلایی» معروف شد.
در مقابل، توافق پیشنهادی آمریکا و عربستان چنین چارچوبی را شامل نمیشود. همچنین در حالی که امارات پروتکل الحاقی آژانس بینالمللی انرژی اتمی را پذیرفت و امکان بازرسیهای گستردهتر را فراهم کرد، عربستان همچنان تحت یک توافق پادمانی محدود فعالیت میکند و پروتکل الحاقی را امضا نکرده است.
همین تفاوتها باعث شده است که منتقدان نسبت به پیامدهای بلندمدت این توافق هشدار دهند.
نگرانی اسرائیل از زنجیرهای که ممکن است آغاز شود
یکی از مهمترین نگرانیها در اسرائیل این است که اجازه غنیسازی به عربستان، کشورهای دیگری مانند مصر و ترکیه را نیز به دنبال دستیابی به همان حق سوق دهد.
اسرائیل معتقد است هر برنامه هستهای غیرنظامی در منطقه میتواند در آینده مسیر دیگری پیدا کند. این نگرانی با توجه به سابقه روابط ایران و اسرائیل تشدید شده است؛ کشوری که در دوران حکومت شاه متحد اسرائیل بود و برنامه هستهای غیرنظامی خود را با حمایت آمریکا آغاز کرد، اما پس از انقلاب ۱۹۷۹ به یکی از اصلیترین نگرانیهای امنیتی اسرائیل تبدیل شد.
آویگدور لیبرمن، وزیر خارجه پیشین اسرائیل، درباره توافق آمریکا و عربستان این توافق را «کاملاً غیرقابل قبول» توصیف کرد و هشدار داده: «توافقی که اجازه غنیسازی در خاک عربستان را میدهد، از یک خط قرمز عبور میکند. این توافق کل خاورمیانه را وارد یک مسابقه تسلیحات هستهای دیوانهوار میکند.»
سایه جنگ ایران و آینده رقابت هستهای منطقه
توافق هستهای آمریکا و عربستان در شرایطی مطرح شده که پرونده هستهای ایران همچنان یکی از اصلیترین محورهای تنش در منطقه است. اسرائیل در سال ۲۰۱۵ تلاش کرد مانع توافق هستهای دولت اوباما با ایران شود و پس از خروج آمریکا از این توافق در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ، محدودیتهایی که برنامه هستهای ایران را مهار میکرد، تضعیف شد.
پس از آن، اسرائیل حملاتی علیه تأسیسات هستهای ایران انجام داد و در ادامه، آمریکا نیز در عملیات گستردهتری علیه تهران مشارکت کرد. اگرچه این حملات تواناییهای هستهای ایران را هدف قرار دادند، اما پیامدهای بلندمدت آن برای امنیت منطقه همچنان محل نگرانی است.
اکنون برخی منتقدان معتقدند دادن امکان غنیسازی به عربستان در چنین شرایطی میتواند انگیزه ایران برای حرکت سریعتر به سمت ایجاد بازدارندگی هستهای را افزایش دهد.
مسئله اصلی فقط یک توافق میان واشنگتن و ریاض نیست؛ بلکه پرسشی بزرگتر درباره آینده نظم امنیتی خاورمیانه است. اگر کشورهای بیشتری در منطقه به دنبال توانایی غنیسازی باشند، خاورمیانه ممکن است وارد مرحلهای شود که در آن رقابت هستهای جایگزین موازنههای سنتی نظامی و سیاسی شود.
در نهایت، توافق ترامپ با عربستان میتواند فراتر از یک قرارداد اقتصادی و فناوری باشد؛ تصمیمی که ممکن است مسیر آینده رقابت قدرتها در خاورمیانه را برای دهههای آینده تحت تأثیر قرار دهد.
نظر شما